Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji odpowiedziało na apel Rzeczniczki Praw Dziecka i Rzecznika Praw Obywatelskich o dostosowanie polskiego prawa do standardów ochrony praw migrujących dzieci bez opieki.
W październiku 2024 r. Rzeczniczka Praw Dziecka i Rzecznik Praw Obywatelskich skierowali w tej sprawie apel do premiera. Wskazali na liczne zgłoszenia w sprawach dzieci cudzoziemskich pozbawionych opieki, które w sposób nieuregulowany przekraczają granicę Polski z Białorusią. Dzieci te to m.in. małoletni obywatele Somalii, Sudanu, Etiopii czy Jemenu. Są zatrzymywane przez funkcjonariuszy Straży Granicznej, którzy podejmują następnie wobec nich szereg czynności służbowych kształtujących sytuację prawną małoletnich. RPD i RPO wskazali na najczęstsze problemy systemowe dotyczące tej szczególnie wrażliwej grupy małoletnich – dotyczące reprezentacji prawnej, specjalistycznej pieczy zastępczej, weryfikacji wieku czy detencji małoletnich.
Reprezentacja prawna
Rzecznicy zwrócili uwagę, że każde dziecko cudzoziemskie bez opieki powinno mieć zapewnioną należytą reprezentację prawną od pierwszych chwil po ujawnieniu na terytorium RP. Nie powinna ona być rozproszona i zależeć od sytuacji prawno-pobytowej dziecka, jak ma to miejsce obecnie. Prawidłowo ustanowiony reprezentant powinien aktywnie uczestniczyć we wszelkich czynnościach podejmowanych wobec dziecka, zwłaszcza gdy wiążą się one z ryzykiem naruszenia praw podstawowych lub mogą prowadzić do pogorszenia sytuacji prawnej małoletniego.
Rzecznicy zaproponowali, by oprzeć reprezentację prawną dzieci cudzoziemskich na instytucji reprezentanta dziecka z art. 99 KRiO, odchodząc od stosowanej obecnie kurateli procesowej w postępowaniach migracyjno-azylowych.
Weryfikacja wieku
Ważną kwestią jest też metoda weryfikacji wieku. RPD i RPO stanęli na stanowisku, że tryb weryfikacji wieku cudzoziemców powinien mieć charakter kompleksowy, uwzględniający także czynniki psychologiczne, rozwojowe czy środowiskowe. Obecnie nie istnieje metoda pozwalająca na określenie dokładnego wieku osoby. Dlatego wyniki badań powinny informować o granicy błędu.
Detencja
Rzecznicy podkreślili, że detencja imigracyjna dzieci jest zawsze sprzeczna z najlepszym interesem dziecka, wykracza poza niezbędną konieczność i może negatywnie odbić się na psychice i dalszym rozwoju. Tym samym powinno się co najmniej wyłączyć prawnie możliwość stosowania detencji imigracyjnej wobec dzieci cudzoziemskich bez opieki, wobec których prowadzone jest postępowanie w sprawie zobowiązania ich do powrotu – niezależnie od ich wieku.
RPD i RPO wspólnie apelują do premiera. Chodzi o migrujące dzieci bez opieki
Odpowiedź MSWiA
Resort spraw wewnętrznych odpowiedział na apel RPD i RPD 27 stycznia 2025 r. w oparciu o stanowiska Ministerstwa Rodziny Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Sprawiedliwości, Urzędu do Spraw Cudzoziemców oraz Straży Granicznej.
MSWiA wskazało, że identyfikowane są trudności, w tym związane z umieszczaniem zatrzymanych przez SG małoletnich bez opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu interwencyjnego lub rodzinach zastępczych zawodowo pełniących funkcje pogotowia rodzinnego. Kwestia ta była dotąd przedmiotem rozmów pomiędzy MSWiA, Komendą Główną SG, UdSC, Wojewodą Podlaskim i Wojewodą Lubelskim.
Odnosząc się do kwestii reprezentacji prawnej, resort zauważył potrzebę profesjonalizacji kuratorów dla małoletnich bez opieki w postępowaniu o międzynarodową ochronę. Obecnie jednak brakuje chętnych do pełnienia roli kuratora. Kuratorzy rezygnują z pracy i jest też niska znajomość procedur.
W przypadku, gdy w konkretnej sprawie nie został ustanowiony kurator, a zachodzi konieczność zapewnienia małoletniemu cudzoziemcowi przedstawiciela, SG wnioskuje do sądu opiekuńczego o ustanowienie reprezentanta dziecka. Nie występuje zatem sytuacja, że dziecko, np. po zakończeniu postępowania o zobowiązanie do powrotu lub postępowania o udzielenie ochrony międzynarodowej, pozostaje bez żadnej formy przedstawicielstwa.
W ocenie MSWiA, pomysłem wartym rozważenia jest koncepcja stworzenia placówki lub placówek opiekuńczo-wychowawczych dedykowanych małoletnim cudzoziemcom. Idea ta stanowi nawiązanie do działalności istniejącego przed laty Domu Dziecka przy ul. Korotyńskiego w Warszawie, który specjalizował się w opiece nad cudzoziemcami. Zatrudniona tam była przygotowana kadra pedagogiczna, jak również funkcjonowały zweryfikowane mechanizmy współpracy z placówkami edukacyjnymi i kulturalnymi. W MSWiA rozpoczęły się prace analityczne nad powstaniem takiego ośrodka.
Resort wskazał, iż szanuje postulat nieumieszczania małoletnich bez opieki w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców. Poinformował jednak, że nie ma możliwości jego wdrożenia bez ryzyka realnego zwiększenia zagrożenia nieuregulowaną migracją do Polski. Biorąc pod uwagę potrzeby dzieci cudzoziemskich związane z ich wiekiem, wrażliwością czy niemożliwością samodzielnego funkcjonowania – decyzje o stosowaniu wobec nich detencji powinny natomiast stanowić środek nadzwyczajny, wykorzystywany wyłącznie w przypadkach, gdy niemożliwe jest zastosowanie środków wolnościowych oraz w najkrótszym możliwym okresie.
MSWiA odnosząc się z kolei do kwestii związanych z „określaniem wieku małoletnich cudzoziemców” wskazał, iż dotychczas stosowana metodologia badań lekarskich odpowiada przyjętym standardom stosowanym w innych państwach europejskich. W przypadku, gdy po przeprowadzeniu badania lekarskiego nadal istnieją wątpliwości, również traktuje się go jako małoletniego.
Zdaniem resortu przywołane przez RPD i RPO alternatywne metody ustalania wieku z udziałem pracowników socjalnych czy psychologów, nie są w stanie zapewnić wysokiej dokładności rezultatu. Wiążą się z wyższą granicą błędu, co potencjalnie może prowadzić do umieszczania w placówkach interwencyjnych dorosłych ludzi z zaburzeniami rozwoju, narażając małoletnich na krzywdę.
ODPOWIEDŹ NA WYSTĄPIENIE RPO I RPDZ