Ministerstwo Zdrowia odpowiedziało na wystąpienie Rzeczniczki Praw Dziecka dotyczące kompleksowej analizy i reformy systemu leczenia uzależnień wśród małoletnich. RPD wskazała na niespójność przepisów, ograniczoną dostępność terapii oraz potrzebę skuteczniejszej profilaktyki i wsparcia dla dzieci oraz ich rodzin.
RPD apeluje o reformę systemu leczenia uzależnień dzieci i młodzieży
Ministerstwo Zdrowia w piśmie z 10 sierpnia 2026 r. odniosło się do kwestii zgody osoby małoletniej na leczenie, działań profilaktycznych, organizacji świadczeń oraz regulacji dotyczących specjalistów psychoterapii uzależnień.
Odpowiedź MZ na wystąpienie w sprawie systemu leczenia uzależnień u małoletnich
Zgoda małoletniego na leczenie
Ministerstwo wskazało, zgodnie z art. 8 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich środkiem leczniczym, jaki może zostać zastosowany wobec nieletniego, jest umieszczenie go w zakładzie leczniczym. Przepisy nie przewidują konieczności uzyskania jego zgody. Podstawą zastosowania i wykonywania tego środka jest orzeczenie sądu rodzinnego, wydane z uwzględnieniem opinii diagnostycznej sporządzonej przez specjalistów, w tym psychiatrów i psychologów.
W ocenie resortu przepisy ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich mają w tym zakresie charakter szczególny wobec ogólnych regulacji dotyczących zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych. Oznacza to, że nie znajduje zastosowania uprawnienie małoletniego pacjenta, który ukończył 16 lat, do wyrażenia sprzeciwu wobec udzielenia świadczenia zdrowotnego.
Ministerstwo podkreśliło, że celem środka leczniczego jest poprawa stanu zdrowia i zachowania nieletniego w stopniu umożliwiającym jego powrót do życia w społeczeństwie oraz kontynuowanie leczenia poza zakładem leczniczym.
Profilaktyka oparta na dowodach
W odpowiedzi wskazano, że Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom od kilkunastu lat finansuje opracowywanie i ewaluację programów profilaktycznych, a także prowadzi działania edukacyjne dotyczące skutecznych metod profilaktyki.
Ministerstwo przypomniało o funkcjonującym od 2010 r. Systemie Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego. System służy identyfikowaniu i promowaniu programów opartych na wiedzy oraz ocenie ich skuteczności. W czerwcu 2026 r. w bazie znajdowały się 32 rekomendowane programy, a kolejne 5 było ocenianych przez zespół ekspertów.
Z danych przedstawionych w piśmie wynika, że w 2024 r. prawie 1,2 tys. samorządów realizowało programy profilaktyczne oparte na dowodach naukowych. Działaniami objęto ponad 500 tys. dzieci i młodzieży oraz ponad 116 tys. rodziców, a w ich realizację zaangażowano 33 tys. nauczycieli.
Resort zwrócił również uwagę na program wczesnej interwencji profilaktycznej FreD, skierowany do młodych osób eksperymentujących z substancjami psychoaktywnymi. Program jest wdrażany w Polsce przez KCPU od 2011 r.
Dostęp do leczenia
MZ uznało zapewnienie dzieciom i młodzieży dostępu do świadczeń z zakresu ochrony zdrowia psychicznego i leczenia uzależnień za jedno z istotnych wyzwań systemu ochrony zdrowia.
W odpowiedzi wyjaśniono, że organizacja świadczeń opiera się na współdziałaniu systemu psychiatrii dzieci i młodzieży oraz systemu leczenia uzależnień. Rodzaj i miejsce udzielania świadczeń powinny być dostosowane do dominującego problemu zdrowotnego pacjenta.
W przypadku zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych pacjent może zostać skierowany do placówki leczenia uzależnień. Jeżeli współwystępują zaburzenia psychiczne, możliwe jest prowadzenie terapii w placówkach przeznaczonych dla osób z podwójnym rozpoznaniem. Natomiast gdy dominują objawy psychiatryczne wymagające specjalistycznego leczenia, pierwszeństwo powinno mieć leczenie psychiatryczne.
Obowiązujące przepisy umożliwiają udzielanie świadczeń dzieciom i młodzieży zarówno w systemie leczenia uzależnień, jak i w systemie psychiatrii dzieci i młodzieży. Jednocześnie resort przyznał, że system powinien być nadal rozwijany, szczególnie w zakresie dostępności świadczeń, ich finansowania oraz pomocy osobom z podwójnym rozpoznaniem.
Regulacje dotyczące specjalistów
W piśmie odniesiono się również do statusu specjalistów psychoterapii uzależnień. Ministerstwo przypomniało, że od 2022 r. psychoterapia uzależnień jest dziedziną mającą zastosowanie w ochronie zdrowia, w której można uzyskać tytuł specjalisty.
Na polecenie resortu Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom opracowało projekt ustawy o zawodzie specjalisty psychoterapii uzależnień. Projekt reguluje m.in.: zasady wykonywania zawodu, warunki uzyskiwania i utraty prawa wykonywania zawodu, prawa i obowiązki zawodowe, odpowiedzialność zawodową oraz organizację samorządu zawodowego.
Projekt pozostaje przedmiotem prac analitycznych w Ministerstwie Zdrowia.